طرح ریز امتحان

     امتحان عبارت است از اندازه گیری و سنجش تغییرات حاصل در رفتار دانش آموزان با توجه به رفتارهای آموزش و پرورش و به منظور روایت یادگیری آنان. پس این کار نیاز به زمان و دقت کافی دارد. اگر در طرح ریزی امتحان دقت کافی به عمل نیاید و عجولانه انجام گیرد با هدفهای تدریس و محتوای برنامه هماهنگ نخواهد شد. این کار عمل مستلزم تهیه طرحی پیشبینی شده با توجه بر اصول و قاعده معین است پس در طرح ریزی امتحان باید نکات زیر رعایت گردد.

الف- امتحان باید تحقق هدفهای آموزش را در هر یک از مواد درسی ارزیابی کند. تا میزان دستیابی به هدفهای آموزشی ارزشیابی شود.

ب- امتحان باید با محتوای مواد آموزشی سازگار باشد و شامل مطالب مهم هر درس باشد.

ج- سوالات امتحانی باید توانایی و مهارت دانش آموزان را در سطوح مختلف هدفهای تربیتی مورد سنجش قرار دهد.

و نباید قسمت اعظم سوالات به مطالب جزئی و کم اهمیت محدود شود. باید از پرسشهایی که مهارت عقلی آنان را به کار می بندد دو باعث به کار بستن تحلیل و ترکیب می شود و ارزش تربیتی زیادی دارد استفاده شود.

د- سوالات امتحان باید از تمامی سوالات ممکن در رابطه با هدفهای رفتاری و محتوای هر درس چنان انتخاب شود که نمونه جامعی از آموخته کار دانش آموزان را مورد سنجش قرار دهند و این با توجه به محدودیت زمانی میسر نمی باشد و دانش آموزان را خسته می کند پس در هر آزمون باید نمونه ای ازرفتارها را ارزیابی نمود یعنی سوالهایی را انتخاب نمود که معرف واقعی هدفهای آموزش درسی مورد نظر باشد.

ه- محتوای امتحان باید برای دستیابی به هدفهایی که امتحان برای آن منظور انجام می گیرد مناسب باشد.

به عنوان مثال اگر هدف، آگاهی از مشکلات یادگیری دانش آموزان در درس معینی است، بیشتر سوالات آن باید مربوط به اشتباهات رای دانش آموزان در درس مورد نظر باشد. مثلا: خواستن، خاستن، یا خوار، خار و، (متن املا یا جمله سازی).

و- نوع و چگونگی هر یک از پرسشهای امتحان باید با نوع رفتار مورد اندازه گیری متناسب باشد.

پرسشهای انشایی برای اندازه گیری توانایی دانش آموز در تنظیم و بیان افکار، اظهار نظر انتقادی در مورد یک موضوع، اثبات یک قضیه هندسه به مراتب بهتر از پرسشهای کوتاه جواب است. و بر عکس محاسبات ساده ریاضی و معانی لغات، پرسشهای کوتاه پاسخ بهتر است.

ز- طراحی امتحان باید طوری باشد که نتایج آن از خطای اندازه گیری به دور باشد. هر قدر خطا کمتر باشد اعتبار آن بیشتر است. اعتبار آزمون به شرایط زیر بستگی دارد.

     1- ایجاد شرایط مناسب در جلسه آزمایش  2- دقت در نمره گذاری اوراق  3- بهبود کیفیت سوالات  4- افزایش تعداد سوالات  5- رعایت برخی اصول آماری.

     به هر حال هدف اصلی از امتحان: بهبود کیفیت یادگیری دانش آموز است. طراحی سوالات باید با دقت و صراحت انجام شود و هنر معلم در این کار آن است که از تعاریف کلی و مبهم بپرهیزد و بر دقت و صراحت سوالات بیفزاید.

نوشتن سوالات امتحانی:

     سوالات امتحانی باید عینی و دقیق باشد یعنی نمره گذاری آنها مستقل از نظر و قضاوت شخصی تصحیح کنند، انجام گیرد و نمره دادن به آنها توسط افراد صلاحیت دار یکسان انجام شود.

     پرسشهای عینی دارای انواع گوناگون و شامل پرسشهای چند گزینه ای، صحیح غلط، کامل کردنی و جور کردنی است. پرسشهای کامل کردنی و کوته پاسخ در یک نظر عینی و به لحاظ دیگر در ردیف پرسشهای انشایی است.

     یعنی عینی بودن این گونه پرسشها در مواردی است که پاسخ آنها فقط یک کلمه یا یک عبارت مشخص است بنابراین از نظر نمره گذاری عینی است، اما چون پاسخهای آن را دانش آموز می نویسد همانند پرسشهای انشایی است.

پرسشهای چند گزینه ای

     هر پرسش چند گزینه ای شامل یک متن اصلی است که موضوع پرسش یا موقعیت مسئله مانندی را مطرح می کند که دارای یک یا چند پاسخ یا گزینه است که یکی از آنها درست و بقیه غلط است. که گزینه درست را پاسخ کلید وگزینه غلط را پاسخهای انحرافی می نامند.

در نوشتن پرسشهای چند گزینه نکات زیر را باید رعایت کرد:

1.       متن سوال و گزینه های آن را با بیانی ساده و روش و دور از ابهام باید نوشت.

2.       در هر سوال، یک موضوع یا یک مطلب گنجانده شود و گنجاندن بیش از یک مطلب در هر پرسش این اشکال را دارد که دانش آموز با دانستن قسمتی از پاسخ ممکن است پاسخ درست را پیدا کند و یا از ترس نمره منفی ممکن است آن را بی جواب بگذارد. (مثلا خواستن محیط و مساحت مستطیل در یک مسئله)

3.       تمام مطالب لازم باید در متن اصلی پرسش گنجانده شود و تکرار مطالب مشترک در گزینه ها خودداری گردد. رعایت این نکته دو فایده دارد. نخست آنکه متن سوال کاملتر و روشن تر بیان شود. دیگر اینکه با کاهش طول گزینه ها وقت کمتری صرف خواندن سوال می شود.

4.       از طرح پرسشهای گول زننده و گمراه کننده اجتناب شود. (مثلا طول و عرض مثلث و...)

5.       هر سوال کاملا مستقل از سولات دیگر نوشته شود. یعنی شرط لازم برای یافتن پاسخ هیچ پرسشی، پیدا کردن پاسخ پرسشهای دیگر نباشد.

6.       سوالات طوری طرح شود که پاسخ درست هیچ یک از پرسشهای آن از روی متن و یا گزینه های پرسشهای دیگر مستقیما و یا به طور ضمنی استنباط نشود.

7.       سعی شود حتی الامکان متن سوال به صورت جمله مثبت نوشته شود و از بکار بردن ادوات و یا افعال منفی در متن اصلی خودداری گردد. زیرا سوالات مثبت در مقایسه با سوالات منفی، هدفهای آموزشی مهمتری را اندازه می گیرند.  و از طرفی سوالات منفی، معمولا مطالبی را دانش آموزان نمی دانند، اندازه می گیرد، در صورتی که هدف امتحان، اندازه گیری دانستنیهای دانش آموزان است و دانش آموزی که به سرعت سوال را می خواند متوجه منفی بودن آن نمی شود و پاسخ غلط می دهد.

8.       سوالات نباید عینا مانند متن کتاب و کلیشه ای باشد. به خصوص سوالاتی که برای اندازه گیری مهارتهای عقلی مانند به کار بستن، تحلیل و غیره به کار می روند، باید به صورت تار، بدیع نوشته شود. سوالاتی که کلمه به کلمه مانند متن کتاب باشد یک آموزش طولی داری را در بر دارد.

9.       سوالها طوری نوشته شود که در هر سوال فقط یکی از گزینه ها پاسخ و یا صحیح تر یا پاسخ آن باشد.

10.    هر یک از گزینه ها طوری نوشته شود که از نظر مفهوم و نکات دستوری کامل متن سوال باشد. (مثلا در فعل)

11.    سوالات به گونه ای باشد که گزینه های انحرافی آن از نظر معنا و مفهوم مترادف یکدیگر نباشند. زیرا اگر دو گزینه انحرافی در یک پرسش چهار گزینه ای معنای یکسانی داشته باشند، چنین پرسشی به صورت یک پرسش سه گزینه ای در می آید

12.    از طرح سوالاتی که یافتن پاسخ درست آنها بدون یادگیری قبلی و تنها بر اساس پاره ای از شواهد هدایت کننده امکان پذیر است خودداری شود.

13.    عبارتهایی مانند «همه اینها» و یا «هیچ یک از اینها» را نباید به عنوان گزینه سوال به کار برد. زیرا اولا متن سوال را از نظر مفهوم و دستور زبان کامل نمی کنند. ثانیا اگر در یک پرسش چهار گزینه ای «همه اینها» به عنوان گزینه درستی به کار رود، دانش آموزی که درستی دو گزینه را بداند، بدون آگاهی از صحت و یا سقم گزینه سوم پاسخ درست سوال را پیدا خواهد کرد. همچنین اگر دانش آموزی یک سوال به غلط بودن یکی از گزینه های انحرافی پی برد فورا گزینه «همه اینها» را کنار خواهد گذاشت. ضمنا هر سوال باید فقط یک پاسخ داشته باشد که این منافات دارد.

پرسشهای صحیح ـ غلط:

     پرسش صحیح ـ غلط در واقع نوعی پرسش چند گزینه ای است با این تفاوت که فقط دو گزینه دارد. یکی در محدودیتهای مهم آن این است که پاسخهای درست را بدون یادگیری قبلی و از راه حدس و گمان پیدا کرد و باید طوری نوشته شوند که به طور یقین درست یا غلط باشند. پس باید طراحی آن با تسلط کامل انجام گیرد. این نوع سوالات برای اندازه گیری توانانی آنان در تعریف اصطلاحات و برخی اصول  مفاهیم و محاسبات ساده به کار می رود. اما برای اندازه گیری هدفهای مهمتر آموزشی مانند استدلال درک روابط، تجزیه و تحلیل مطالب و غیره مناسب نیست.

پرسشهای جور کردنی:

     پرسش جور کردنی نیز نوعی پرسش چند گزینه ای است، با این تفاوت که چند سوال در برابر چند پاسخ قرار می گیرد و دانش آموز باید مشخص کند که کدام پاسخ به کدام پاسخ مربوط است. چون پرسشها و پاسخها زیاد است بنابراین از نظر هزینه و تکثیر زمان با حرفه ترند. و می توان آنرا برای یادآوری برخی مفاهیم جزئی مانند نام کشورها و پایتخت و لغات  معانی و... بکار برد. تعداد پاسخها باید بیش از سوالها باشد و سوالها و پاسخها باید کوتاه و خلاصه نوشته شود. پرسشها و پاسخ ها باید به صورت تصادفی و نا منظم باشد. سوالات و پاسخهای مربوط به هر پرسشی باید با یکدیگر متجانس باشند.

پرسشهای کامل کردنی:

     هر پرسش کامل کردنی شامل یک جمله است که یک کلمه و یا یک عبارت کوتاه آن حذف شده است و باید کلمه یا عبارت صحیح را در جای خالی بنویسید که به آنها پرسشهای تکمیلی نیز می گویند. کلمه یا عبارت حذف شده باید از مفاهیم مهم جمله باشد. درهر سوال نباید بیش از یک جای خالی گذاشته شود زیرا زیادی آن باعث پیچیدگی می شود. کلمه و عبارت وسط یا آخر جمله حذف شود بهتر است، مفهوم و جمله باید فقط با یک کلمه و یا عبارت کاملا معین و مشخص تکمیل شود و نباید دارای پاسخهای مختلف باشد. مثلا نباید به این صورت باشد. نویسنده ای که کتاب گلستان را نوشت........... بود. زیرا می توان در جای خالی کلمه سعدی و ایرانی را قرار داد. پس می توان به این صورت نوشت. نام نویسنده کتاب گلستان............. بود.

پرسشهای کوتاه پاسخ

     اگر پرسش کامل کردنی به صورت یک جمله سوالی نوشته شود، که آزمایش شوند، پاسخ آن را تهیه کند، در این صورت آنرا سوال کوتاه پاسخ می نامند.

سوالات انشایی و اصول نوشتن آنها:

     در سوالهای انشایی بر خلاف بسیاری از انواع پرسشهای عینی امتحان شوند، به جای بازشناسی پاسخهای درست از میان پاسخهای احتمالی، باید اطلاعات را به یاد آورد، آنها را منظم کند، سازمان بخشد و بیان کند. آنان در پاسخ گویی آزادی عمل دارند. اینگونه سوالات را می توان برای اندازه گیری برآیند های پیچیده تر یادگیری مانند ترکیب یا آفرینندگی، ارزشیابی، تنظیم فکر، سازمان دادن، تلفیق کردن وسط داده مطالب به کار می رود. این سوالات به دو صورت تهیه می شود.

نوع اول: سوالات کنترل شده که در آن آزمایش شونده در پاسخ گویی تا حدی محدود است. و در نوع دوم آزمایش شونده از آزادی عمل برخوردار است و در واقع، باز پاسخ است.

     نویسنده سوال باید اعمال ذهنی را که در مورد هر سوال می خواهد اندازه بگیرد به دقت مشخص کند سپس هنگام نوشتن سوال طوری بنویسد که پاسخ دادن به آن دقیقا مستلزم انجام همان اعمال ذهنی باشد که هنگام تهیه سوال در نظر داشته است. و ابهامی در سوالات نباشد. سوالات انشایی بهتر است برای اندازه گیری هدفهای عالی تر آموزشی و برآیند های پیچیده تر یادگیری مورد استفاده قرار گیرد و از عباراتی نظیر «دلیل بیاورید» مقایسه کنید، تجزیه و تحلیل کنید، تفسیر کنید، انتقاد کنید، ارزشیابی کنید و مانند آنها نوشته شوند.

     از دادن حق انتخاب چند سوال میان سوالات مطرح شد، باید خوددای شود، زیرا این امر علاوه بر آنکه نمونه گیری برآیند های یادگیری را از آنچه که هست محدودتر می سازد، در مواردی هم که نتیجه ارزشیابی برای مقایسه پیشرفت تحصیل دانش آموز با یکدیگر با یک ملاک یکسان مورد استفاده قرار می گیرد، دادن حق انتخاب، امکان مقایسه را محدود می کند.

مراحل انجام امتحان:

     پس از تهیه سوالات، یکبار باید بازبینی شود از این لحاظ که:

-          آیا سوال کاملا روشن و دور از ابهام نوشته شده است؟

-          آیا سوال یکی از هدفهای مهم درس یا یکی از برآیندهای مهم یادگیری را اندازه می گیرد؟

-          آیا هر سوال دارای یک پاسخ درست یا مشخص است و گزینه های انحرافی ضمن اینکه پاسخ درست و یا صحیحترین پاسخ نیستند به ظاهر موجه جلوه می کنند؟

-          آیا پاسخ هیچ یک از پرسشها مستقیما و به طور ضنی در پرسشهای دیگر مستتر نیست؟ و آیا هر پرسشی مستقل از پرسشهای دیگر است؟

-          آیا به طور کلی تمام اصول و نکاتی که باید در تهیه سوالات امتحانی اعم از سوالات عینی و انشایی رعایت شود، در همه پرسش مراعات شده است؟

نظر یادت نره